‘బోనం’ అనే పదం సంస్కృతంలోని ‘భోజనం’ నుంచి వచ్చింది. అంటే అమ్మవారికి సమర్పించే భోజన నైవేద్యం అని అర్థం. కొత్త మట్టి కుండలో అన్నం వండి, పాలు, బెల్లం కలిపి, కుండను పసుపు, కుంకుమ, వేపాకులతో అలంకరించి, పైన దీపం వెలిగించి మహిళలు తలపై పెట్టుకుని అమ్మవారి ఆలయానికి ఊరేగింపుగా వెళ్తారు.
ఈ బోనాన్ని మహాకాళి అమ్మవారికి సమర్పించడమే బోనాల పండుగ. వర్షాకాలం ఆరంభమయ్యే ఆషాఢ మాసంలో (సాధారణంగా జూన్-జూలై నెలల్లో) ఈ జాతర జరుగుతుంది. అమ్మవారిని ఊరి రక్షకురాలిగా భావించి, రోగాలు-కీడు నుంచి కాపాడాలని, కాపాడినందుకు కృతజ్ఞతగా ఈ మొక్కు చెల్లిస్తారు.
1813 నాటి చరిత్ర – ప్లేగుతో మొదలైన మొక్కు
బోనాల వెనుక రెండు శతాబ్దాల చరిత్ర ఉంది. 1813లో హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ జంట నగరాల్లో ప్లేగు మహమ్మారి విజృంభించి వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారని చరిత్ర చెబుతోంది.
ఆ సమయంలో ఉజ్జయినిలో ఉన్న హైదరాబాద్ సైనిక బెటాలియన్ సభ్యులు.. ఉజ్జయిని మహాకాళి అమ్మవారిని వేడుకుని, తమ నగరాన్ని మహమ్మారి నుంచి కాపాడితే అమ్మవారి విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించి బోనం సమర్పిస్తామని మొక్కుకున్నారట. మహమ్మారి తగ్గాక, సికింద్రాబాద్లో మహాకాళి విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించి మొక్కు చెల్లించారు. అదే నేటి ప్రసిద్ధ సికింద్రాబాద్ ఉజ్జయిని మహాకాళి ఆలయం. అప్పటి నుంచి ఏటా బోనాలు సమర్పించడం సంప్రదాయంగా కొనసాగుతోంది.
నెల రోజుల పాటు.. ఒక్కో వారం ఒక్కో చోట
ఆషాఢ మాసమంతా బోనాల సందడే. ప్రధాన ఘట్టాలు ఇలా సాగుతాయి:
- తొలి బోనం: గోల్కొండ కోటలోని శ్రీ జగదాంబిక ఆలయంలో – ఇక్కడ బోనం సమర్పణతోనే పండుగ అధికారికంగా ప్రారంభమవుతుంది
- రెండో వారం: సికింద్రాబాద్ ఉజ్జయిని మహాకాళి ఆలయం (లష్కర్ బోనాలు) – అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి
- మూడో వారం: పాతబస్తీలోని లాల్ దర్వాజా సింహవాహిని అమ్మవారి ఆలయం సహా చార్మినార్ పరిసర ఆలయాలు
తెలంగాణ జిల్లాల్లోని గ్రామదేవతల ఆలయాల్లోనూ ఇదే క్రమంలో బోనాలు జరుగుతాయి
మైసమ్మ, పోచమ్మ, ఎల్లమ్మ, పెద్దమ్మ, అంకాలమ్మ, ముత్యాలమ్మ – ఇలా వివిధ రూపాల్లో ఉన్న అమ్మవారికి బోనాలు సమర్పిస్తారు.
పోతురాజు – జాతరకు ప్రత్యేక ఆకర్షణ
బోనాల ఊరేగింపులో ముందు నడిచే పోతురాజు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. అమ్మవారి సోదరుడిగా భావించే పోతురాజు.. ఒంటినిండా పసుపు రాసుకుని, నుదుటన కుంకుమ బొట్టుతో, కాళ్లకు గజ్జెలు కట్టుకుని, చేతిలో కొరడాతో డప్పు వాయిద్యాలకు అనుగుణంగా వీరనృత్యం చేస్తాడు. దుష్టశక్తులను పారద్రోలి ఊరేగింపునకు రక్షణగా నిలుస్తాడని భక్తుల నమ్మకం.
రంగం – భవిష్యవాణి ఘట్టం
బోనాల మరుసటి రోజు ఉదయం జరిగే రంగం మరో ముఖ్య ఘట్టం. అమ్మవారు ఆవహించిన మహిళ పచ్చి మట్టి కుండపై నిలబడి రాబోయే సంవత్సర భవిష్యత్తు గురించి భవిష్యవాణి వినిపిస్తారు. వర్షాలు, పంటలు, రాష్ట్ర పరిస్థితులపై ఈ భవిష్యవాణి వినేందుకు వేలాది మంది తరలివస్తారు. అనంతరం అమ్మవారి ఘటాన్ని ఏనుగుపై ఊరేగించే ఘటం ఊరేగింపుతో వేడుకలు ముగుస్తాయి.
రాష్ట్ర పండుగగా అధికారిక గుర్తింపు
తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన 2014లో బోనాలను రాష్ట్ర పండుగగా ప్రభుత్వం అధికారికంగా ప్రకటించింది. అప్పటి నుంచి ప్రభుత్వమే అధికారిక లాంఛనాలతో గోల్కొండ అమ్మవారికి పట్టు వస్త్రాలు సమర్పిస్తోంది. బోనాల నిర్వహణకు ఏటా ప్రత్యేక నిధులు కేటాయిస్తూ, ఆలయాల వద్ద ఏర్పాట్లు చేస్తోంది.
బతుకమ్మతో పాటు బోనాలు తెలంగాణ సంస్కృతి, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకగా నిలిచాయి. డప్పు చప్పుళ్లు, శివసత్తుల పూనకాలు, పోతురాజుల విన్యాసాలు, తలపై బోనాలతో సాగే మహిళల వరుసలు – ఈ దృశ్యాలు తెలంగాణ జానపద సంస్కృతికి సజీవ రూపాలు.
బోనం ఎలా సమర్పిస్తారు?
- కొత్త మట్టి కుండను శుభ్రం చేసి పసుపు, కుంకుమ, సున్నం చుక్కలతో అలంకరిస్తారు
- కుండలో అన్నం, పాలు, బెల్లం కలిపిన నైవేద్యం వండుతారు
- కుండ చుట్టూ వేపాకులు తురిమి, పైన దీపం వెలిగిస్తారు
- మహిళలు కొత్త బట్టలు ధరించి బోనాన్ని తలపై పెట్టుకుని ఆలయానికి వెళ్తారు
- అమ్మవారికి బోనం, తొట్టెలు (రంగుకాగితాల అలంకరణ) సమర్పించి మొక్కులు చెల్లిస్తారు
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
Q1. బోనాలు ఎప్పుడు, ఎందుకు జరుపుతారు?
ఆషాఢ మాసంలో (జూన్-జూలై) జరుపుతారు. వర్షాకాలంలో వ్యాధులు ప్రబలకుండా అమ్మవారు కాపాడాలని, కాపాడినందుకు కృతజ్ఞతగా భోజన నైవేద్యం (బోనం) సమర్పించడమే ఈ పండుగ ఉద్దేశం.
Q2. బోనాలు ఎక్కడ ప్రారంభమవుతాయి?
గోల్కొండ కోటలోని జగదాంబిక ఆలయంలో తొలి బోనం సమర్పణతో పండుగ ప్రారంభమవుతుంది. తర్వాతి వారాల్లో సికింద్రాబాద్ ఉజ్జయిని మహాకాళి ఆలయం, లాల్ దర్వాజా ఆలయాల్లో జరుగుతాయి.
Q3. బోనాలు రాష్ట్ర పండుగగా ఎప్పుడు ప్రకటించారు?
తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన 2014లో బోనాలను రాష్ట్ర పండుగగా ప్రభుత్వం అధికారికంగా ప్రకటించింది. అప్పటి నుంచి ప్రభుత్వ లాంఛనాలతో వేడుకలు జరుగుతున్నాయి.
