ఆషాఢ మాసంలో శుక్ల పక్షంలో వచ్చే ఏకాదశినే తొలి ఏకాదశి అంటారు. దీన్నే శయన ఏకాదశి లేదా దేవశయనీ ఏకాదశి అని కూడా పిలుస్తారు. తెలుగు సంప్రదాయం ప్రకారం సంవత్సరంలో వచ్చే ఏకాదశుల్లో ఇది తొలిదిగా, అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావిస్తారు.
ఈ రోజు శ్రీ మహావిష్ణువు క్షీరసాగరంలో యోగనిద్రలోకి ప్రవేశిస్తాడని పురాణాలు చెబుతాయి. అందుకే దీనికి ‘శయన’ (నిద్ర) ఏకాదశి అనే పేరు వచ్చింది. తిరిగి కార్తీక శుద్ధ ఏకాదశి (ఉత్థాన ఏకాదశి) నాడు స్వామి మేల్కొంటాడని విశ్వాసం.
చాతుర్మాస్య వ్రతం ఇక్కడే మొదలు
తొలి ఏకాదశి నుంచి చాతుర్మాస్య వ్రతం ప్రారంభమవుతుంది. అంటే ఆషాఢం నుంచి కార్తీక మాసం వరకు – నాలుగు నెలల పాటు సాధువులు, భక్తులు ప్రత్యేక నియమాలు పాటిస్తారు.
ఈ కాలంలో విష్ణువు నిద్రిస్తాడని భావించడంతో – పెళ్లిళ్లు, గృహప్రవేశాలు వంటి కొన్ని శుభకార్యాలను సంప్రదాయపరంగా నిలిపివేసి, భక్తి-ఉపాసనలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇస్తారు.
పురాణ కథ
ఏకాదశి వ్రత మహిమ గురించి పద్మ పురాణం సహా పలు పురాణాల్లో ప్రస్తావన ఉంది. ఒక పురాణ కథ ప్రకారం – ‘ఏకాదశి’ అనే దేవత మురాసురుడు అనే రాక్షసుడిని సంహరించి విష్ణువును కాపాడిందని, అందుకు మెచ్చిన స్వామి ఏకాదశి తిథికి ప్రత్యేక స్థానం, మహిమ ప్రసాదించాడని చెబుతారు. ఈ రోజు ఉపవాసం, విష్ణు ఆరాధన చేసిన వారికి పాపవిమోచనం, పుణ్యఫలం లభిస్తుందని విశ్వాసం.
ఉపవాసం ఎలా చేయాలి?
ఏకాదశి వ్రతంలో ఉపవాసం కీలకం. దీన్ని శక్తిని బట్టి పలు రకాలుగా ఆచరిస్తారు:
- పూర్తి ఉపవాసం: రోజంతా ఏమీ తినకుండా, నీరు మాత్రమే తీసుకోవడం
- జల ఉపవాసం: పండ్లు, పాలు వంటివి మాత్రమే తీసుకోవడం
- ఫలహారం: అన్నం (బియ్యం) మానేసి, ఉపవాస ఆహారం తీసుకోవడం
- ముఖ్య నియమం: ఏకాదశి రోజు బియ్యంతో చేసిన అన్నం తినకూడదు అన్నది ప్రధాన సంప్రదాయం. ఉపవాసం మరుసటి రోజు (ద్వాదశి) సూర్యోదయం తర్వాత శాస్త్రోక్తంగా ‘పారణ’ (ఉపవాస విరమణ) చేస్తారు.
గమనిక: ఆరోగ్య సమస్యలు, మధుమేహం ఉన్నవారు, గర్భిణులు, వృద్ధులు తమ శారీరక స్థితిని బట్టి వైద్యుల సలహా మేరకే ఉపవాసం నిర్ణయించుకోవాలి. బలవంతంగా పూర్తి ఉపవాసం అవసరం లేదు.
ఈ రోజు పాటించే ఆచారాలు
- తెల్లవారుజామునే లేచి తలస్నానం చేయడం
- విష్ణువు లేదా వెంకటేశ్వర స్వామి విగ్రహం/పటానికి పూజ
- విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం, భగవద్గీత పఠనం
- తులసి దళాలతో అర్చన (విష్ణువుకు తులసి అత్యంత ప్రీతికరం)
- ‘ఓం నమో నారాయణాయ’, ‘ఓం నమో వేంకటేశాయ’ వంటి మంత్ర జపం
- వీలైతే ఆలయ దర్శనం, దానధర్మాలు
తినకూడనివి.. చేయకూడనివి
- సంప్రదాయ నియమాల ప్రకారం ఏకాదశి రోజు:
- బియ్యం, బియ్యంతో చేసిన పదార్థాలు తినకూడదు
- మాంసాహారం, మద్యం పూర్తిగా వర్జ్యం
- పప్పు ధాన్యాలను కొందరు మానేస్తారు
- అబద్ధం, ఇతరులను నిందించడం వంటివి మానాలని, మనసును ప్రశాంతంగా ఉంచుకోవాలని చెబుతారు
ఏకాదశి వ్రతం వెనుక ఆరోగ్య కోణం
ఏకాదశి ఉపవాసానికి ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యంతో పాటు ఒక ఆరోగ్య కోణమూ ఉందని భావిస్తారు. నెలకు రెండుసార్లు (శుక్ల, కృష్ణ పక్షాల్లో) జీర్ణ వ్యవస్థకు విశ్రాంతినిచ్చే ఒక పద్ధతిగా దీన్ని చూడవచ్చు. అయితే ఇది శరీర తత్వాన్ని బట్టి మారుతుంది కాబట్టి అందరూ ఒకేలా పాటించాల్సిన అవసరం లేదు.
విశ్వాసం, భక్తి – వ్యక్తిగత ఎంపిక
తొలి ఏకాదశి వ్రతం శతాబ్దాల నాటి భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయం. దీనిపై విశ్వాసం, ఆచరణ పూర్తిగా వ్యక్తిగత ఎంపిక. భక్తితో ఆచరించే వారికి ఇది మానసిక ప్రశాంతతను, ఆధ్యాత్మిక తృప్తిని ఇస్తుంది. ప్రాంతాలను బట్టి, కుటుంబ సంప్రదాయాలను బట్టి ఆచారాల్లో స్వల్ప తేడాలు ఉండటం సహజం.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
Q1. తొలి ఏకాదశి ఎప్పుడు వస్తుంది?
ఆషాఢ మాసంలో శుక్ల పక్షంలో వచ్చే ఏకాదశినే తొలి ఏకాదశి అంటారు. ఇంగ్లిష్ క్యాలెండర్ ప్రకారం సాధారణంగా జూన్-జూలై నెలల్లో వస్తుంది. ఖచ్చితమైన తేదీకి ఆ ఏటి పంచాంగం చూడాలి.
Q2. ఏకాదశి రోజు అన్నం ఎందుకు తినకూడదు?
సంప్రదాయ నమ్మకం ప్రకారం ఏకాదశి రోజు బియ్యంతో చేసిన అన్నం తినకూడదన్నది ప్రధాన నియమం. బదులుగా పండ్లు, పాలు, ఉపవాస ఆహారం తీసుకుంటారు. ఇది వ్రత నియమంలో భాగం.
Q3. తొలి ఏకాదశి నుంచి ఏం ప్రారంభమవుతుంది?
తొలి ఏకాదశి (శయన ఏకాదశి) నుంచి చాతుర్మాస్య వ్రతం ప్రారంభమవుతుంది. విష్ణువు యోగనిద్రలోకి ప్రవేశించే ఈ నాలుగు నెలల కాలంలో కొన్ని శుభకార్యాలను సంప్రదాయపరంగా నిలిపివేస్తారు.
